عمران بن شاهین

عمران بن شاهین (درگذشته در سال ۳۶۰ ه. ق؛ ۹۷۹ م)؛ از شورشیان باتلاقهای جنوب عراق در قرن چهارم هجری بود که در زمان حکومت آل بویه در عراق سلسله حکومتی مستقلی بنام شاهینیان در هورهای جنوب بغداد (به عربی: بطايح) تشکیل داد. او از نبطیان الجامده (از روستاهای واسط در عراق) بود که بدنبال انجام دادن جرمی، از مجازات فرار کرده و به باتلاقهای جنوب عراق پناه برده بود. از بین امیران بویه، معزالدوله، عزالدوله و عضدالدوله (که امیری بسیار قدرتمند بود) با او جنگیدند که هیچکدام در شکست دادن کامل او موفق نبودند. عمران بن شاهین همانند بوییان شیعه بود و مسجد عمران بن شاهین در صحن علی ع در نجف مشهور است و به بقایای رواقی که عمران بن شاهین آن را ساخته بوده مسجد عمران گفته می‌شود. 

مسجد عمران بن شاهين در جهت شمالى صحن مطهر واقع است. به بقاياى رواقى كه عمران بن شاهين آن را ساخته بود, (مسجد عمران) گفته مى شود. اين مسجد در نيمه قرن چهارم هجرى ساخته شد. لذا مى توان آن را قديمى ترين مسجد نجف اشرف به شمار آورد. تاريخ ساخت اين مسجد حدودا بين سال (367 هجرى, دوره عضدالدوله) و سال (369هجرى سال درگذشت عمران), مى باشد.
   شيخ جعفر محبوبه در كتاب خود, سرگذشت عمران و علت ساخت اين مسجد را ذكر مى كند. شيخ جعفر مى گويد: عمران از اهالى الجامده (از روستاهاى واسط در عراق) بود. وى جنايتى مرتكب شد لذا از دست حاكم, به البطيحه پناه برد و در بين نى زارها پنهان شد و از صيد ماهى امرار معاش مى كرد. بعدها توانست از كسانى كه به آن منطقه تجاوز مى كنند جلوگيرى كند. پس عده اى از ماهيگيران به او پيوستند. خبر عمران و طرفدارانش به سلطان رسيد . لذا از ترس آنكه با او برخورد شود به ابوالقاسم البريدى بناه آورد. البريدى حمايت از الجامده و نى زارهاى اطراف را به او سپرد. عمران نيز به جمع آورى افراد و طرفدار ادامه داد تا اينكه به قدرت رسيد و بر آن منطقه چيره شد و چندين بار با حاكم وقت (عضدالوله) به مبارزه برخاست و حكومتى از حكومتهاى تشيع را تشكيل داد. عمران بن شاهين در سال (369هجرى) ناگهان درگذشت و پسرش حسن بن عمران و بعد از او أبوالمعالى بن حسن به جاى او آمدند.
   ابن طاووس, از ابن طحال مسؤول خادمان حرم مطهر علوى, پيرامون عمران, چنين نقل مى كند: عمران بن شاهين يكى از امراى عراق بود كه از عضدالدوله سرپيچى كرد. پس تحت پيگرد عضدالدوله قرار گرفت. عمران , از دست افراد عضدالدوله, به بارگاه حضرت أميرالمؤمنين پناه آورد. شبى, حضرت أميرالمؤمنين را در خواب مى بيند كه به او ميفرمايند: فردا (فناخسرو) به اينجا خواهد آمد و هر كسى كه اينجا باشد را بيرون مى كنند. پس تو در اينجا بايست و كسى تو را در اين مكان نخواهد ديد. (و به زير گوشه گنبد اشاره فرمودند) فردا فناخسرو در اينجا نماز مى گذارد و دعا مى كند و خداوند را به محمد و خاندانش قسم مى دهد تا تو را دستگير كند. در اين لحظه به نزدش رو و به او بگو: أي پادشاه, اين چه كسى است كه براى دستگيرى او, خداوند را به محمد و خاندانش قسم دادى؟ به تو خواهد گفت: او كسى است كه با من برسر ملكم و حكمرانيم به ستيز برخاست. پس به او بگو: كسى كه وى را به نزدت آورد چه بدست مى آورد؟ خواهد گفت: حتى اگر از من آزاديش را بخواهد , انجام خواهم داد. پس خودت را به او معرفى كن و هرچه بخواهى از او بدست خواهى آورد. عمران نيز آنچه در خواب ديده بود را اجرا كرد و هنگامى كه خود را معرفى نمود عضدالدوله به او گفت: چه كسى تو را به اينجا آورد؟ عمران گفت: مولايمان در خواب به من فرمود: فردا (فناخسرو) به اينجا خواهد آمد و بقيه خواب را بر او بازگفت. عضد الدوله گفت: تو را به حق مولايمان قسمت مى دهم, آيا به تو گفت (فناخسرو)؟ عمران گفت: به حقش سوگند, آرى. عضدالدوله گفت: هيچ كس به جز مادرم و قابله و من نمى داند كه نام من (فناخسرو) است. سپس رداى وزارت را به عمران داد و با يكديگر به كوفه رفتند. پيش تر, عمران نذر كرده بود كه اگرعضدالدوله از وى بگذرد, با پاى برهنه به زيارت حضرت أميرالمؤمنين بيايد. عمران, شبانه از كوفه خارج شد و به طرف نجف حرکت کرد. ابن طحال كه اين ماجرا را براى ابن طاووس روايت مى كند مى گويد: جدم علي بن طحال حضرت أميرالمؤمنين(ع) را در خواب مى بيند كه به او مى فرمايند: بيدار شو, و در را براى يارم عمران بن شاهين باز كن. على بن طحال بيدار مى شود و در را مى گشايد. وقتى عمران از راه رسيد على بن طحال گفت: بسم الله مولانا, عمران پرسيد: من كيستم؟ على بن طحال گفت: عمران بن شاهين, عمران گفت: من عمران بن شاهين نيستم. على بن طحال گفت: آرى, تو عمران بن شاهين هستى, أميرالمؤمنين(ع) به خوابم آمدند و به من فرمودند: در را به روى يارم عمران بن شاهين باز كن. عمران پرسيد: تو را به حقش سوگند, آيا چنين فرمودند؟ على بن طحال پاسخ داد: آرى, به حقش سوگند, ايشان چنين فرمودند. پس عمران بر آستان در فرو آمد و آن را بوسيد. سپس على بن طحال را به نزد ماهيگيرانى كه نزد خويش كار مى كردند فرستاد تا شصت دينار از آنان به عنوان هديه دريافت كند. 


   شيخ جعفر و دكترسعاد ماهر از كتاب (تجارب الأمم) اثر (مسكويه) نقل مى كنند كه عمران اين رواق را براى اداى نذرى كه كرده بود بنا نهاد.


   شيخ جعفر قضيه مطرح شده در كتاب (آثار الشيعة الامامية) (جزء سوم, صفحه128) بنا بر اينكه آنچه عمران بنا نهاد مسجد است رد مى كند و مى گويد: ( مسجد عمران بعنوان مسجد معروف نبود, بلكه آنچه مشهوربوده و به ثبت رسيده آن است كه اين عمارت بعنوان رواق بنا نهاده شد. بنا براين, اين عمارت از رواقهاى حرم مطهر به شمار مى رود و شكى نيست كه دفن كردن در آن جائز است. گمان مى رود كه اين عمارت بعد از جدا شدنش از حرم مطهر, حكم مسجد بر آن رانده شد و آثار مسجد كه در آن ديده مى شود بعد ازجدا شدنش از حرم مطهر ساخته شده اند.)
   در ورودى رواق يا مسجد عمران ضمن راهروى در طوسى واقع است. با توسعه دادن اين راهرو در سال (1369هجرى قمرى), قسمتى از رواق عمران جزو مساحت راهرو شد. يك سنگ نبشته قديمى كه در بخش در شيخ طوسى به آن اشاره شد بالاى در رواق قرار دارد. اين سنگ نبشته تاريخ (776هجرى قمرى) را نشان مى دهد. به نظر مى رسد اين سنگ نبشته روى يكى از آرامگاه ها بوده وبعد از توسعه راهروى در شيخ طوسى در اين مكان نصب شد. در كتاب (أعيان الشيعة) چنين آمده است: ( يك سنگ نبشته بالاى در رواق عمران بن شاهين قرار دارد و بر آن ماه صفر سال (776هجرى قمرى) نقش بسته است. به نظر مى رسد اين سنگ نبشته در يك مقبره بود. در اين مقبره آرامگاه أمير نجيب الدين أحمد و محمود بن أحمد مهابادى و مرحومه سعيده قرار داشت. اين سنگ نبشته درعمارت اين مقبره قرار داشت و بعد از آنكه صحن مطهر اين عمارت را فرا گرفت, براى زنده نگاه داشتن ياد اين افراد , سنگ نبشته مقبره در اين مكان گذاشته شد.)شيخ محمد حرزالدين , در كتاب المعارف خود, ضمن اشاره به زندگينامه آية الله سيد كاظم يزدى(قدس سره), مى گويد كه اين مسجد در ديگرى رو به صحن مطهرداشت و پس از خاكسپارى آية الله العظمى سيد محمد كاظم يزدى (قدس سره) بسته شد. اثر اين در, از طرف درونى مسجد قابل ملاحظه است.
   رواق عمران, طى قرنهاى گذشته تا كنون, ( از قرن چهارم هجرى) چندين بار بازسازى شده است. هنگام ورود شاه عباس اول صفوى به نجف, بخشى از رواق به مساحت صحن مطهر پيوست. پيش از اين, رواق عمران, تنها چند قدم با رواق حرم مطهر فاصله داشت. شاه صفى صفوى با ورود به نجف, دستوربه ويران كردن خانه هاى مجاور شرقى و جنوبى حرم مطهر داد تا مساحت آنها به صحن مطهر ملحق شود. بدين ترتيب مساحت صحن مطهر به شكل كنونى خود درآمد.
   شيخ جعفر پـيرامون اين مسأله مى گويد ( بسيار بعيد به نظر مى رسد كه اين عمارت و كتيبه هاى قرآنى آن , از آثار عمران بن شاهين باشد. عدم بقاى عمارت عمران تا به امروز, قابل اطمينان است)  اما سيد عبدالمطلب الخرسان مى گويد: (هيچ دليلى بنا بر نابود شدن آثار عمارت رواق عمران وجود ندارد. چرا كه اشاره اى به ويران كردن كلى رواق و ساخت مجدد آن, نشده است.كتيبه هاى قرآنى كه شيخ جعفر به آنها اشاره نمود مى توانند اضافاتى باشند كه در هنگام بازسازى عمارت به وجود آمده اند و امروزه اثرى ازآنها نمى باشد و تنها ديوارها و سقف عمارت كه دليل بر قدمت آن دارد, باقى مانده اند.) 
   سعاد ماهر در كتاب خود مى گويد: با بررسى عمارت مسجد, اين نتيجه بدست مى آيد كه شيوه ساخت عمارت همانند شيوه ساخت ايوانهاى صحن مطهر و ديوار خارجى مى باشد. اين شباهت , هم از لحاظ مصالح ساختمانى آن و هم از لحاظ آجركارى و دهانه قوسها مى باشد. علاوه براين اثرى از اضافات جديد در عمارت به چشم نمى خورد. بنابراين اين نتيجه بدست مى آيد كه سازه هاى اين مسجد همزمان با ساخت ايوانهاى صحن مطهر و ديوار خارجى ساخته شده اند. لذا, ميتوان گفت كه رواق شاهين, حداقل در قرن دهم هجرى, يعنى در دوره صفويه, به مسجد تبديل شده است. (9)
   اين اعتقاد قابل تأكيد است. زيرا, طبق آنچه در منابع تاريخى ذكر شده, عمران , رواق بنا نهاد و در آن, مانند رواقهاى حرم مطهر, برخى از علما و بزرگان به خاک سپرده شدند. و بعدها, پس از اينكه اجزايى از آن به مساحت صحن مطهر الحاق يافت, به مسجد تبديل شد.
   مساحت كنونى مسجد عمران, نزديك به (215متر مربع) مى باشد. چهار قوس متقابل و متجاور كه امتداد آنها از كف مسجد تا به سقف است, ديده مى شود. گنبدى كوچک با دوازده نورگير, بر بالاى سقف مسجد, قرار دارد. زير هر كدام از قوسهای جهارگانه مسجد, فضايى حجره مانند تشكيل شده است. در زير يكى از اين قوسها (در جهت جنوب غربى مسجد) آرامگاه آية الله يزدى(قدس سره) قرار دارد.
   يكى از پروژه هاى كنونى توليت حرم مطهر علوى, بازسازى مسجد عمران بن شاهين مى باشد. اين پروژه, در اوايل ماه (ذى قعده سال 1428هجرى), (نوامبر2007ميلادى)آغاز شد. طى مراحل پروژه, سازه هاى اساسى مسجد با بتون ريزى در زير آنها, (محيط ديوارها) وبا گذاشتن تير آهن براى ديوارها و سقف, استحكام يافتند.

 

تلفن رزرو تــور :

تهران: 021-25917955
مشهد: 051-38095
تبریز: 021-25917955
مشاوره: 09198906503

 

انتخاب تورکربلا بر اساس فاصله تا حرم